Sümüklü Böcek

SÜMÜKLÜ BÖCEK / Tahsin Yücel (1933)

Sümüklüböcek hepimiz gibi bir böcekti. Ahım şahım bir böcek değildi öyle, kara kuru bir şeydi, dışarıdan bakanlar için hiçbir çeki­ciliği yoktu ama pek çirkin de sayılmazdı, istendi mi sevilebilirdi. Bütün böcekler hep öyle pınl pınl, hep öyle renk renk olmazlardı ya, her böcek her bakanın gözlerini kamaştırmazdı ya! Azdı öyle bö­cekler, sümüklüböcek çoğunluktandı, bakanların gözlerini kamaştır­mayan sürü sürü böceklerden biriydi. Aynca, kendisi de önemse­mezdi böyle şeyleri, gözle ilgili şeyler üzerinde durmazdı.

Sümüklüböcek içli bir böcekti. Zayıftı, güçsüzdü, sessizdi. Öksüz büyümüştü. Babasmı vurmuşlardı. Şu koca dünyada anacığından başka hiç kimsesi yoktu. Sümüklüböcek kimsesizdi. Anası üstüne titrer dururdu ama sümüklüböceği değiştiremezdi, herkesin içine getiremezdi onu, sümüklüböcek hep yalnız gezerdi. Gezdiği yerler güzel yerlerdi doğrusu, göğe doğru yükselen koca ağaçlar, terli otlar, yağmur sonlarının duru gökleri yalnızlığını unuttururdu. Hep yalnız yaşamıştı, bunun için yalnızlığın acısını bilmezdi. Yalnızlığın acısını bilmediği için de mutlu bir böcek olduğu söylenebilirdi. Ne var ki, o da bütün yalnızlar gibi çok düşünürdü. Uykular bir yana, düşün­mediği an yok gibiydi. Pek öyle uyku da uyumazdı, geceleri gözlerini yıldızlara diker, saatler boyunca düşünür, düşünürdü. Anasını en çok üzen de buydu; zayıflığı, güçsüzlüğü, sessizliği düşünmekten sanırdı. Düşünmesine engel olmak isterdi. Anası düşünmesine engel olabilseydi, sümüklüböcek mutlu mu, dertli mi olurdu, güçlü mü, güçsüz mü olurdu, orasını kimsecikler bilemez ama bugünkü sü­müklüböcek olmayacağına kuşku yoktu.

Anası sümüklüböceği bir türlü değiştiremedi. Sümüklüböcek hep sürdürdü düşünmesini. Gün geçtikçe daha çok düşündü. Uyku bile uyumuyor, uyursa da uykusunda düşüncelerinin düşünü görüyordu. Gittikçe zayıflayıp inceliyor, iğneye ipliğe dönüyordu. Anacığı bu durumu gördükçe için için eriyor, iki gözü iki çeşme, ağlayıp duruyordu ama sümüklüböcek bir türlü anlamak istemiyordu anasının kaygısını. Ona göre en büyük erdem düşünmekti, en büyük zengin­lik iyi düşünceler, sağlam bilgilerdi. Bir böcek için daha büyük bir zenginlik tasarlayamıyor, böcekleri uzaktan tanıdığı için de bütün böceklerin aynı düşüncede olduklannı sanıyordu.

Evet, böyle, sümüklüböcek gözlerini yıldızlara dikiyor, düşünü­yor, düşünüyordu. En sonunda gökte yıldızlar köreliyor, sümüklübö­cek iyi düşüncelerin düşleriyle dolu bir tavşan uykusuna dalıyordu. 0 zaman anacığı kalkıyor, çevresinde dört dönüyor, şöyle biraz da­ha rahat, şöyle biraz daha fazla uyuması için aklına ne eserse, elin­den ne gelirse yapıyordu ama çok geçmeden gökyüzü ağarıyor, çev­renin böcekleri sabah türküsüne başlıyorlardı. Anacığı küplere bini­yordu, hemen dışan fırlıyor, bütün türküleri susturmak istiyor, bö­cekler kulak asmayınca da ağzına geleni söylüyordu. Komşu böcek­lerin aldırdığı bile yoktu; yoksul ananın yüzüne karşı gülüyor, sesle­rini büsbütün yükseltiyorlardı. Adını "Cadı" koymuşlardı, bu da onun kulağına kadar gelmişti ama ana yüreği bir şey dinlemiyordu ki.

Anası böceklerle cebelleşedursun, sümüklüböcek birden gözleri­ni açıyor, "Güneş ne kadar da yükselmiş! Şu böcekler de olmasa hiç uyanamayacağım anlaşılan, eksik olmasınlar!" diye söylenerek ye­rinden fırlıyor, anasının hazırladığı güzelim yemeklere el bile sürme­den alıp başını gidiyordu.

Bir bahar sabahı gene alıp başını gitmişti. İnceydi, sıskaydı ama hiç yorgunluk duymuyordu. Ne zamandır sağına soluna bakmadan yürüyüp duruyordu. Birdenbire kulağına bir ses geldi, irkildi, duruverdi. Duyduğu seslerin hiçbirine benzemiyordu bu ses, çok da uzak­lardan gelir gibiydi. Garipti, duyulmadık bir sesti, ne ağıda, ne gülü­şe, ne türküye benziyordu. Sümüklüböcek olduğu yerde kalakalmış­tı. Sümüklüböcek birdenbire vurulmuştu bu sese. "Çok görmüş, çok düşünmüş, çok geçmiş bir yaratığın sesi olmalı, başka türlü olamaz," diye düşünüyordu. Kimi insanların yüzlerine bakarak içlerini anla­dıklarını sanan kimi insanlara benziyordu bu bakımdan.

Sesin geldiği yere doğru yürümeye başladı. Kendinde değildi, sar­hoş gibiydi. En sonunda bir ağacın dibinde durdu. Kocaman bir ağaçtı, gövdesinin kabukları yarık yarıktı. Bu yarıklardan birinin içinde küçücük bir koza vardı. Sesin kozadan geldiğini anladı. Yavaş yavaş ağacın gövdesine tırmandı, usulca yanına geldi kozanın, durup dinledi. Kozannı içinde, görünmeyen bir kadın ağlıyordu ama nasıl ağlıyordu, nasıl ağlıyordu! Sümüklüböcek hiç böyle olmamıştı. Ne tuhaf! Hiçbir şey düşünemiyordu artık, yalnız bir bambaşka ağıt du­yuyordu, yalnız ağlıyordu. Neden sonra kendini topladı, gözlerini sil­di. Kozadaki kadının ağıdı da durmuştu. Sümüklüböcek kozaya bi­raz daha yaklaştı.

"Nedir derdin?" diye sordu.

Kozadaki kadın da onun ağladığını duymuştu.

"Senin derdin nedir?" dedi.

Sümüklüböcek duralamadı bile:

"Benim derdim sensin!" diye yanıtladı.

Kozadaki kadın önce inanmadı ama sonra ister istemez inandı; sümüklüböcek kozanın başından hiç aynlmadı bir daha. Kozanm içindeki kadın bir kelebekti. Kelebeklerin kanatları çıkmadan önce bir süre karanlık bir kozada kalmaları en büyük, en gerçek sevinçle­rin acılardan, karanlıklardan sonra geldiğini anlasınlar diyeydi ama sümüklüböcek ona birdenbire vurulmuştu, kara günler yaşamasına gönlü elvermedi, sevdiğine karanlığı unutturmak istedi. Başardı da. Ne derlerse desinler, kelebek en iyi günlerini karanlık kozada geçir­di. Sümüklüböcek kelebeğin bir dakika dertlenmemesi için canını bi­le verirdi. Hiç ayrılmıyordu yanından, umut dolu, yaşamak dolu gü­zel şeyler söylüyordu. Çok şey biliyordu, bildiklerini, vardığı sonuç­ları anlatıyordu ona, gündüz güneşi, gece yıldızları anlatıyordu. Çok güzel bir şarkı vardır, bir yıldıza gönül vermiş bir sürüngenden söz eder. Sümüklüböcek o sürüngen gibi değildi, bilgili böcekti, yıldızla­rın böcek olmadıklarını, böcek olmadıkları için de yıldızlara gönül verilemeyeceğini bilirdi. Kozadaki kadına yıldızların dünyalar kadar büyük, alabildiğine uzak olduklarını söylüyordu. Kozadaki kadına gelince, bunca bilgisinden dolayı sümüklüböceğe duyduğu hayranlığı saklayamıyordu ama sümüklüböcek övülmeyi sevmezdi nedense, sözü hemen değiştiriveriyordu. Durmadan konuşuyorlardı. Konuş­mak, anlaşmak, sevmek ne güzel şeydi, iki olmak ne güzel şeydi! Sü­müklüböcek yanızlığın korkunçluğunu yeni yeni anlıyordu. Gecenin ilerlemiş saatlerinde, kelebeğin uykusu gelince, sümüklüböcek ninniler söylüyordu ona. Kelebek uyumuş da olsa sümüklüböcek ninniyi sürdürüyor, coştukça coşuyordu, çünkü belki de en iyi, en güzel, en gerçek şeyleri bu yarı yalnızlık içinde, bu ninnilerde söylüyordu. Sa­bahları kelebeği türkülerle uyandırıyordu. Sonra birlikte geçirecek­leri güzel günlerden söz ediyorlardı. Güzel günler her sabah biraz daha yaklaşıyordu. Bir gün oldu, beklenen gün doğuverdi. Kelebek kozayı delip çıktı. Çok güzel, kanatlarının güzel rengi yağmur sonu göklerini düşündürüyordu, ne hoş bir maviydi! Sümük­lüböcek çok yorulmuştu, bitkindi, uykusuzluk canına okumuştu, elinde olmadan uyumuştu o sırada. Kelebek de uyandırmadı. Neden­se bir tuhaf olmuştu. "Uyusun" diye düşündü. Sümüklüböceği alnından öptü, sonra usulca uçtu. Uçmanın, yeryüzünü yeniden görmenin sonsuz sevinci içindeydi. Bütün gün uçtu. Kanatlarının gök mavisine bütün böcekler bittiler, gözleri kamaştı. Bütün böcekler onunla dost olmak istediler ama her isteyen yanına yaklaşamadı, öyle güzeldi ki, yanında rahatça, çekinmeden, gözleri kamaşıp dili tutulmadan konuşabilmek her böceğin göze alabileceği bir şey değildi. Yalnız renk renk, pırıl pırıl böcekler yaklaşabildi yanına, kibar kibar konuş­tular, çabucak sevdiler birbirlerini. Gezdiler, tozdular, güldüler, eğ­lendiler, çiçekten çiçeğe kondular. Kelebek mutluluktan uçuyordu, her şeyi unutmuştu, sümüklüböceği de unutmuştu. Ancak akşamüs­tü anımsadı onu. Ona acıdı. Yanına dönmek istedi ama hiç acele et­medi, uçmanın, görmenin, beğenilmenin tadını çıkara çıkara, yavaş yavaş gitti ağacın yanına.

Sümüklüböcek kelebeği bütün bütün yitirdiğini sanmıştı. Sesini duyunca sevindi. Sevindi ya gene de şaşırdı, gözlerine güç inandı, ke­lebek ne kadar güzeldi! Ama kelebeğe güzel olduğunu söylemedi, başka şeyler söyledi, her zamanki şeyleri.

Kelebek sözlerini dinliyorsa da eskisi gibi dinlediği söylenemez­di. Öğleyin, ağaçların gölgesinde, çapkın bir böcekten güzel bir vals öğrenmiş, çok sevmişti. Hem dinliyor, hem arada bir şey söylüyor, hem de tek başına vals ediyordu. O böyle dönüp durdukça sümüklü­böcek ne diyeceğini şaşırıyor, düşünceleri birbirine karıştırıyordu. Düşündüklerine inanan kimseler düşüncelerini söylerken dinleyen­ler gülerlerse, başka şeylerle ilgilenirlerse, doğru dürüst konuşamaz­lar genellikle, üstelik üzülürler, küçülürler. Sümüklüböcek gene de aldırmadı, kelebeği deli gibi seviyordu, ona güveni vardı. Bir zaman böylece konuştular. Derken yeşil ağaçlar kararmaya başladı. Kele­bek havaya baktı.

"Akşam oldu," dedi, "sen bu akşam ne yapacaksın?"

Sümüklüböcek gözlerini kelebeğin gözlerine dikti, gülümsedi.

"Ne istersen onu yapacağız," diye yanıtladı.

Kelebek gülümsemedi. "Yapacağız" da ne oluyordu? "Ne yapa­cağız?" dememişti ki kelebek, "ne yapacaksın?" demişti. Kelebek ne yapacağını biliyordu; bu akşam büyük bir baloya çağrılmıştı. Bir an düşündü. Sümüklüböceği de götüremez miydi? Sümüklüböcek iyi bir böcekti, eşsiz düşünceleri vardı, doğrusunu söylemek gerekirse, onun o güzel türkülerini, o güzel ninnilerini başka hiçbir böcekten duymamıştı. iyilikleri unutulamazdı, sonsuz sevgisi unutulamazdı ama bugün konuştuğu böceklerin hiçbiri sümüklüböceğe benzemiyordu, hiçbiri sümüklüböcek gibi donuk renkli, sümüklüböcek gibi

hantal değildi: sümüklüböceğin baloya gelmesi ne de olsa tuhaf ka­çacaktı, onu sürmüklüböcekle görünce belki de ayıplayacaklardı; sümüklüböceği baloya götüremezdi.

"Ben baloya gidiyorum bu akşam, senin ne yapacağını soruyo­rum" dedi.

Sümüklüböcek çok sarsıldı ama belli etmedi.

"Ben de burada kalırım, seni beklerim" dedi.

"Ama yalnız başına sıkılırsın" dedi kelebek, "ben belki çok geç dönerim."

Sümüklüböcek gülümsemeye çalıştı.

"Seni düşünürsem sıkılmam" dedi.

Kelebek baloya gitti.

Çok eğlendi, çok beğenildi. Kimseleri beğenmeyen yusufçuk bö­ceği bile onunla kaç kez dans etti. Dans ederken pırıl pınl yeşil ka­natlarını geriyor, yeşil kılıcını dimdik havaya kaldırıyor, kulağına gü­zel sözler fısıldıyordu. Kanatları gök mavisi kelebek uyumuyordu ama peri masallarını andıran düşler görüyordu.

Sabaha doğru, ağaca döndüğü zaman bile bu güzel düşler içinde yüzer gibiydi.

Sümüklüböcek hiç uyumamış, beklemişti. Kelebeğin güzelliğini öven türküler yakarak oyalanmaya çalışmıştı bütün gece, kelebek balodan dönünce hepsini söylemeyi düşünmüştü. Gel gör ki söyleye­medi, dili tutuldu sanki. Üstelik, kelebeğin uykusu vardı, yorulmuş­tu, hemen uyudu, yusufçuk böceği bu kez de düşünde çıktı karşısma.

Bu hep böyle sürüp gitti. Kelebek bütün gün dolaşıp eğleniyordu, her gece bir başka baloya gidiyor, her baloda el üstünde tutuluyor, hiçbir zaman gece yarısından önce döndüğü olmuyordu. Sümüklübö­cekse, kelebek gelir de göremem diye, hiç aynlmıyordu ağaçtan. Ke­lebek için türküler, ninniler düşünüyordu. Kelebek uyurken ninnile­rini söylüyordu ya türkülerini de söylemeyi göze alamıyordu bir tür­lü. Sümüklüböcek bir şeylerden korkar gibiydi. Büsbütün zayıflamış­tı şimdi, görenler tanıyamazlardı ama kelebeği suçlamıyordu, deli gibi seviyordu çünkü. Kelebek de hep yorgun dönüyordu, fazla bir şey konuştukları yoktu. Eski günler neredeydi? Şimdi havadan su­dan dan konuşuyorlardı yalnızca, başka bir şey konuştukları olmuyordu.

Sümüklüböceğe bunu bile çok gördüler.

0 pırıl pırıl, o renk renk ama dedikoducu böcekler çok geçmeden bu dostluğu anladılar. Kelebeğe de belli ettiler. Kelebekle sü­müklüböceği konuştular. Anasından söz açtılar, güldüler. Onlarla birlikte kelebek de güldü. Donuk rengini alaya aldılar. Kelebek buna gülmedi, o kadar da kötü değildi. Sümüklüböceğe çok şey borç­luydu; donuk renkli sümüklüböcekten bunca şey öğrenmeseydi, bu parlak renkli böcekler arasında böylesine parlayamayacaktı, böyle her sözünü can kulağıyla dinlemeyeceklerdi; hiç kuşkusuz, böylesine güzel olmasında bile sümüklüböceğin büyük payı vardı; sümüklübö­cek böyle sevmeseydi, bu kadar güzelleşemezdi; sevginin her şeyi gü­zelleştirdiği sümüklüböceğin bulduğu bir gerçekti ama bunların hiç­birini söylemedi dostlarına, sümüklüböceğe acıdığını söyledi yalnız, yoksul bir böcek olduğunu, hiç yüzüne bakmamanın komşuluğa yakışmayacağını söyledi.

"Çok iyisin, çok alçakgönüllüsün, şekerim" dediler.

Ne olursa olsun, sümüklüböcekte dayanacak yürek kalmamıştı artık. Kararını verdi, her şeyi söyleyecekti. Kendine güveni vardı, dürüst böceklere yaraşır bir ömür yaşatabilirdi kelebeğe, onun için kötülükten başka her şeyi yapabilirdi. Kendisini beklediği gecelerde, gündüzlerde yaktığı türkülerin en güzel parçalarını biraraya getire­rek uzun ama alabildiğine güzel bir türkü oluşturdu. Bu türküyü söylediği zaman, kelebek her şeyi anlayacak, canevinde duyacaktı. Bekledi, kelebek geldi. Bir yaprağın üstüne kondu. Yağmur sonu göklerini andıran güzelim kanatlarını açıp açıp kapıyordu. Keyfi ye­rindeydi, pek öyle yorgun da görünmüyordu; tam sırasıydı! Sümük­lüböcek yaprağın altına geldi, türküsünü söylemeye hazırlandı ama tek sözcüğünü bile söyleyemedi.

"Seni seviyorum, kelebek," dedi yalnız.

Kelebek şaşırdı. Akıllı kelebekti, olanların hiçbirini unutmamıştı,

çoktan biliyordu, ama gene de şaşırdı işte. "Nereden belli?" diye sordu.

Sümüklüböcek geçmiş günleri anımsatmaktan utandı. Yalnızca sustu.

"Nerden belli?" diye yineledi kelebek. "Beni sevdiğini nasıl gös­tereceksin?"

Kelebek ne kadar değişmişti! Sümüklüböceğin gözleri doldu. "Öl de, öleyim!" diye yanıtladı.

Kelebek uzaklara baktı; hava kararmaya başlamıştı, baloya geç kalacaktı.

"Ölmek neye yarar o zaman?" diye sordu.

"Seni sevdiğimi göstermeye!" dedi sümüklüböcek. Kelebek güldü.

"O zaman da beni alamazsın ki!"

"Seni sevdiğimi iyice anlarsın ya! Bu kadarı bana yeter."

Kelebek uzaklara baktı gene, sonra gözlerini yumdu, şu son gün­lerde ne zaman sevgiden açılsa, aklına yusufçuk böceği geliyordu.

"Ben senden çok daha kolay bir şey isteyeceğim," dedi. "Yusuf­çuk böceğiyle evlenmemi sağlayabilir misin?"

Kelebek ne kadar da değişmişti! Sümüklüböcek bir an bile dura­lamadı.

"Elimden geleni yapacağım, bu işi başaracağım!" dedi.

Kelebek baloya geç kalacaktı, uçup gitti.       .

Sümüklüböcek gidip yusufçuk böceğini buldu. Neler neler söyle­medi. Önce güzel şeylerden, iyi şeylerden başladı. Kelebeğin iyiliği­ni, güzelliğini övdü ona ama yusufçuk böceğinin böyle şeylere kar­nı toktu. Yusufçuk böceği zengin böcekti, daha da zenginleşmek isti­yordu, dünyanın en zengin böceği olmayı koymuştu aklına. Böcekler için de zenginlik renkti. Örneğin yusufçuk böceğinin kanatlarındaki yeşil başka hiçbir böcekte bulunmayan bir zenginlikti ama o bu­nunla yetinmiyor, gökkuşağının bütün renklerini ele geçirmek isti­yordu; gökkuşağının bütün renklerini ele geçirdiği zaman böcekle­rin en zengini olacaktı. O zaman sümüklüböcek kelebeğin kanatla­rındaki yağmur sonu mavisini övdü. Gökkuşağı da yağmur sonlann­da görünmez miydi?

"Bak, bunu düşünmemiştim! Çok yaşa!" dedi yusufçuk.

Yusufçukla kelebeğin düğününe yoksul, zengin bütün böcekler çağrılıydı. Sümüklüböcek de elbette ama bu düğünde kimsecikler göremedi onu; anacığının dizinde ağlıyordu.

Yusufçuk böceği kanatları yağmur sonu göklerini andıran güzel kelebeği alıp bir başka kente gitti. Sümüklüböcek neredeyse çıldıra­caktı. Artık her şey bitmişti ama düşünmeden edemiyordu ki! Dü­şündükçe düşünüyor, dertlendikçe dertleniyor, inceldikçe inceliyor­du. Çok geçmeden anacığını da yitirdi. Kadıncağız gene bir sabah böcekleri susturmak için bağıra çağıra dışarı çıkmıştı. Adını söyleye­meyeceğim bir böcek uşaklarına emir verdi, sümüklüböceğin anasını iyice dövdüler. Gözleri daha o akşam yumuluverdi. Bütün böcekler rahat bir soluk aldılar, sömüklüböceğin yaşlı anasının sözü bile edil­medi bir daha. Böcekler arasında çok şeyler vardı konuşulacak; yu­sufçukla kelebeğin gittiği kentten her gün yeni bir haber geliyordu; şu yusufçuk vefasızın biriymiş, kelebeğin kanatlarındaki bütün mavi­yi almış, sonra da yüzüstü bırakmış zavallıyı; bir arının yapışkan sarısına tamah etmiş; balayı yolculuğuna çıkmışlar; zavallı kelebeğin nerede olduğu bile belli değilmiş!

Sümüklüböcek bunları duyunca deliye döndü. Önce kelebek ge­lir diye bekledi. Gelseydi, hiçbir şey sormadan bağrına basacaktı onu. "Kanadının mavisini ne yaptın?" demeyecekti, sümüklüböcek onun mavisini sevmemişti ki.

Kelebek gelmedi. Gelmeyince sümüklüböcek yolculuğa hazırlan­dı. Demir asa demir çarık, gidecekti, bulacaktı onu, duyulmadık tür­küler söyleyecekti, mavinin, yeşilin hiçliğini anlatacaktı, avutacaktı onu. Bu yolculuk uzun yolculuktu, belki hiçbir zaman bitmeyecekti. Bunun için, düşüne düşüne kazandığı bütün bilgileri biraraya getire­rek oyum oyum yüreğinin biçiminde, sırtında taşıyacağı bir ev yaptı, yola çıktı.Sonra boynuzları büyüdü,sümüklü böceğin boynuzlarının ucunda gözleri vardı,yukarılarda kelebeği araya araya büyümüştü boynuzları.

Sümüklüböcek şimdi hâlâ yoldadır, kelebeği arar durur. Yağmur sonlarında bahçenize çıkarsanız, görürsünüz; gözleri göklerde, yürür gider. Belki yağmur sonu gökleri kelebeğin kanatlarını andırdıgı için, belki başka bir nedenle. Ne olursa olsun, sümüklüböcek hâlâ gi­der yolunda ama söylenenlerin tersine, budala bir böcek değildir, düşünen bir böcektir yalnızca. Yavaş gitmesi bundandır. Geçtiği her yere parlak bir yol çizer incecikten. Bu parlak yol sümüklüböceğin en güzel düşünceleridir. Bilginler bu parlak yola eğilselerdi, çok şey­ler bulabilirlerdi ama sümüklüböceği küçük gördüler, eğilmediler yoluna, büyük büyük şeyler aradılar.